Rozmyślania w bibliotece

Zważ, oto wchodzisz; uczony człowieku,

Na porzucone łachmany ludzkości.

Z ponurych liter jak z zimowej nocy

Zieje tu morał przepełniony zgrozą:

„Póki na nędzę rodzą się miliony,

Szczęście zaledwię tysiącom przypadnie,

Jeżeli w Bogu i z anielskim czuciem

Zdołają spożyć dni swego żywota."

Po co te łachy? Abyśmy jąk owce

Paśli się na nich? I próżną wiedzą

Przeżarci, zmarnotrawili dzień?

Dzień Boga! Życie narodu!

Po co te łachy? Po ich zapachu

Człowieczej bestii rozpoznaję grzechy.

Tu na tej karcie lśni dobro; lecz kiedyś

Była odzieniem zbójcy. A tam co jest?

Szczęście niewinnych dni jaśnieje

Na poszarpanej sukni dziewicy

Lub na szlafroku rozpustnej hetery.

A tutaj prawo-- na wymytych biało

Stronicach z krwawych ubrań buntowników,

Sędziów fałszywych i wściekłych tyranów.

A oto maszyn i liczb tajemnice!

Ci jednak, którzy rozdzierali suknie,

Aby ta piękna powstała z nich księga,

Zostali poza liczbą: na kolisku

W bezkres pędzonym wściekłymi wichrami

Iksiona, w wirach nędzy opętańczej.

Śni mędrca głowa na łożu szaleństwa;

Astronom światy mierzy na gałganach

Ślepej żebraczki ślepota i światło

Na jednej karcie kruchego papieru.

Z odzieży tchórzów i.ludu pod jarzmem

Powstała księga, która wolność głosi

I bohaterów epokowe dzieje.

Karta, co wierność i przyjaźń obwieszcza,

Z odzienia zdrajców powstała nikczemnych.

Wszędzie szalbierstvwo i podłość kłamliwa!

Martwe oblicze papierowej karty

Kłam tu zadaje pisanej literze.

Śmieciarnio krajów, biblioteką zwana,

Gdzie masz tę księgę, co do celu wiedzie?

Gdzie jest większości upragnione szczęście?

Czy dzięki książkom posunął się świat?

Posunął, patrz - im większa ludów chwała;

Tym potworniejsze ich śmiecie i męty,

A pierś wzburzona człowieka w łachmanach

O pomór woła dla swego narodu.

Lecz nam czy burzyć, co tysiąclecia

W światłościach mózgu poczęły mozolnie?

Dzieła poetów, filozofów dzieła

I to, co z złotych kopalń doświadczenia

Przed nasze oczy powynosił czas?

Olśniewających ile dusz runęło

Czuwając w serca płonącej ruinie,

Aby zbłąkanym, porażonym braciom

Wskazać kierunek, tchnąć wiarę i siłę.

Bohaterowie nie uznanych zasług,

Przez świat wielbieni, gdy zeszli ze świata,

Gdy suchy laur im jedyną zapłatą,

Zbawienia ludu światli męczennicy,

Czy wszyscy oni wraz z tłumem szmaciarzy

O sercach w próchnie i zgnuśniałych mózgach,

Z krzewicielami ciemnych namiętności,

Czy wszyscy razem - szlachetni przez łotrów –

Na jednym stosie spopelić się mają?

O nie, nie! To ból przeze mnie gadał,

Bo tylu duchów nieulękłych trudy,

Tyle umysłów jasnych nie zdołało

Wydźwignąć z bagna synów pohańbienia!

Bo już na ziemi ledwo kącik został,

Zaledwie kępka zieleni wśród piachów,

Gdzie imię „człowiek" w najwyższej jest cenie

I gdzie odwieczny przywilej tworzenia

Dziedziczy każdy, kto nosi to imię -

Chyba że czarnym urodził się człowiek,

Wtedy bydlęciem go nazwą panowie,

By chłostać biczem boskie podobieństwo.

A jednak - jednak trzeba śię trudzić.

Oto duch nowy przebija skorupę

I poprzez dusze nowe kreśli drogi:

Surowe ludy jaśniejszym uczuciem

I bardziej płodną chce natchnąć ideą,

Aby nareszcie objęły się w sercu,

Władztwo oddając prawdzie i miłości.

By najpodlejszy chłop w swej nędznej chacie

Mógł rzec z ufnością: nie jestem samotny!

Posiadam braci rozliczne miliony,

Ja ich, a oni mnie bronić gotowi.

Cokolwiek niesiesz, nie strwożysz mnie, losie.

Oto dlaczego upadać nie wolno.

W mrówczym wysiłku gromadźmy to wszystko,

Co mózg nasz twarzy w natchnionej godzinie,

I układając kamyk na kamyku ,

Budujmy Babel nachodzących czasów,

Aż nam urośnie po gwiazdy wysokie.

A gdy zajrzawszy przez niebieskie bramy

Anielskich chórów posłyszymy dźwięki,

Gdy każdą kroplę naszej ziemskiej krwi

Przepali płomień najwyższej rozkoszy,

Wtedy jak dawne rozejdżmy się ludy,

Aby od nowa cierpliwie się uczyć.

Więc to jest los nasz, więc nie ma tu kresu?

Nie ma, nię będzie, aż ziemia pod stopą

Razem z żywymi oblecze się w kamień.

Co nam więc czynić na tym świecie? Walczyć

I swojej duszy wypełniać pragnienia.

Jesteśmy ludżmi, synami ziemi

I nieba. Dusza wznoszącym jest skrzydłem.

Czy przeto zamiast podnośić się w niebo

Mamy tu gnuśnieć i jak liche ptaki

Z dnia na dzień błotem się karmić z bagniska?

Co nam więc czynić na tym świecie? Walczyć

O najwznioślejsze, ze wszystkich sił swoich.

Przed nami losy naszego narodu.

Gdy go dżwigniemy z niewolnej topieli

I w jasnym zmagań duchowych promieniu

Tam podniesiemy, gdzie moc nasza sięga -

Wtedy odchodząc ku ojcowym prochom

Powiemy życiu: Dzięki za twą szczodrość,

Dobra to była i męska robotą.